مشکلات ساختمانهای اسکلت فلزی در زلزله های گذشته
کلمات اصلی : مقاوم سازی، بهسازی، سازه های فلزی، آسیب پذیری لرزه ای، اتصالات


۲- آسیب های ناشی از زلزله:
تعداد ساختمان های با اسکلت فلزی در شهر بم به ۲۳۰ ساختمان می رسید که متاسفانه در حدود ۹۰ درصد آنها پس از زلزله بم تخریب شده اند ؛ ساختمان های ساخته شده در شهرستان بم را به دو گروه می توان تقسیم کرد ، ساختمان هایی که اصول طراحی بر منبای آیین نامه ۲۸۰۰ نداشته و در اثر زلزله تخریب شده اند از آن جمله می توان به ساختمان های فلزی با سقف های طاق ضربی که با ضعف در اجرا همراه بوده ، اتصالات خورجینی ، اتصالات با نبشی تیر به ستون که پس از زلزله با باز شدن نبشی ها دچار تخریب شده اند اشاره کرد و ساختمان هایی که با وجود طراحی در برابر زلزله به دلیل ضعف در اجرا و عدم شناخت صحیح عناصر سازه ای و قرار گیری غیر اصولی آنها بخصوص در عناصر سخت کننده پس از زلزله بم شاهد خرابی آنها هستیم . از آن جمله می توان به ضعف در اتصالات مختلف سازه ای به خصوص مهار بندی ها واتصالات پل ها به ستون ها ، انتخاب اعضای نا مناسب برای عنصر های سخت کننده سازه ، محل نامناسب قرار گیری مهار بند ها در سازه ، مشکلات جوشکاری غیر اصولی عدم رعایت طول جوش مناسب و کافی برای اتصالات و ... نام برد ، که با بررسی عکس های ساختمان های تخریب شده به بررسی روش های اجرای صحیح این سازه ها می پردازیم. در این مقاله سعی شده با اشاره به نقاط ضعف در اجرای سازه های مختلف فلزی ، روش های اجرای صحیح این سازه ها بیان شود.

۳- زلزله های چند ساله اخیر و سازه های شهرها:
ساختمان های شهر بم و قائن از نوع ساختمان های با مصالح بنایی ، ساختمان های با اسکلت فلزی و بتنی بوده اند که ساختمان های اسکلت فلزی بعد از ساختمان های با مصالح بنایی بیشتر سازه های مسکونی در بم بوده که متاسفانه ۹۰ درصد تخریب شده اند ، استفاده از ساختمان های با اسکلت فلزی در بم و دیگر نقاط کشور به علت اجرای سریع و آسان خود بسیار متداول شده است اما متاسفانه به دلیل اجرای غلط و غیر اصولی ، طراحی اشتباه معماری و سازه و ... شاهد تخریب شمار زیادی از سازه های اسکلت فلزی بعد از زلزله هستیم که در این مقاله به بررسی و اشاره به مشکلات نقشه های معماری ، طراحی سازه ای و اجرای غیر اصولی پرداخته و راهکار های اجرای صحیح آن بیان شده است.

۴-مشکلات نقشه های معماری :
۴-۱انتخاب محل مناسب پلکان و نورگیر :
نقشه های معماری پس از مشخص شدن ابعاد زمین و اجازه ساختی که توسط شهرداری صادر می شود طراحی می شود اکثر زمین ها در ایران به صورت شمالی جنوبی ساخته می شود که نورگیری مناسبی داشته باشد ولی در بسیاری از مواقع نسبت طول به عرض ساختمان ها متناسب نبوده و معمار برای ساخت واحد ها و تفکیک آن ها واحد های جنوبی را بزرگتر و شمالی کوچکتری شکل گیرد ، راه پله ها را در میان سازه قرار می دهد( شکل شماره ۱) و برای حل مشکل نور واحد های شمالی نورگیری نیز در نزدیک پلکان قرار می دهند و دیگر باز شو ها از جمله داکت های کولر ، آسانسور ها ، و داکت های تاسیساتی و ... نیز در کنار پلکان و نورگیر در عرض سازه طراحی می شود.
با توجه به پلان زیر مشخص می شود که محل قرار گیری پلکان و دیگر باز شو ها طوری انتخاب شده است که در عرض ساختمان یک باز شدگی بزرگی مشاهده می شود که دیافراگم صلب طبقه را از بین می برد وسازه را در برابر نیروی زلزله دچار ضعف می کند علاوه بر از بین رفتن این دیافراگم تقارن سازه نیز از بین رفته و احتمال بوجود آمدن پیچش زیاد می شود .

[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image002.jpg[/IMG]
شکل شماره ۱-پلان جا نمایی پلکان و نورگیر
پلان فوق توسط شهرداری به تایید رسیده است به محل قرار گیری راه پله و نورگیر توجه کنید
برای حل مشکل فوق می بایست محل نورگیر و پلکان در محلی قرار گیرد که ساختمان را به دو قسمت جدا نکرده و بازشو ها به جایقرار گیری در عرض سازه در طول قرار گیرد و یا طراح درز انقطاعی برای سازه مذکور پیش بینی نماید.
شکل شماره ۳ نورگیر و پلکان ساختمانی در تهران را نشان می دهد که با چنین معماری ساخته شده است.

۴-۲- طراحی مناسب برای قرار دادن مهاربند ها :
در بسیاری از مواقع معماران طراحی قسمت های مختلف را به گونه ای انجام می دهند که امکان قرار دادن مهاربندی ها را در محل مناسب از بین می برند. به عنوان مثال مهار بندی های دور که در طبقات بالا می باشد به خوبی انجام شده ولی در پارکینگ ها نتوانسته اند محل قرار گیری مهار بند ها را مشخص کنند.
و یا به دلیل پنجره و ... امکان قرار دادن مهاربندی را از دست می دهیم. با توجه به موارد فوق به نظر می رسد که شهرداری می بایست به طور همزمان هر دو نقشه سازه و معماری را کنترل و بعد از آن اجازه ساخت را صادر کند در حال حاضر پس از مشخص شدن نقشه معماری و تایید اولیه آن طراح سازه می تواند سازه را طراحی کند و دیگر دست طراح برای تغییر و قرار دادن مهاربند ها در جهات ضروری باز نمی باشد.
حذف مهار بند ها در پارکینگ باعث بوجود آمدن طبقه نرم می شود که طبق آیین نامه ۲۸۰۰ سختی طبقات نباید از ۷۰ سختی جانبی طبقه روی آن و یا از ۸۰ درصد میانگین سختی سه طبقه روی آن کمتر باشد. منظور از سختی طبقه ، جمع سختی جانبی اعضای باربر جانبی آن طبقه است.
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image004.jpg[/IMG]
شکل شماره ۲
۵- اشتباهات محاسباتی :
۵-۱- انتخاب مقطع نامناسب :
همانطور که در شکل شماره ۳ مشاهده می کنید یک ساختمان با نورگیر و راه پله در عرض ساخته شده است متاسفانه طراح سازه بدون در نظر گرفتن این باز شو از تیر لانه زنبوری استفاده کرد است ، بدون در نظر گرفتن این موضوع که این تیر به کشش و فشار می افتد و دیگر نیازی به استفاده از تیر لانه زنبوری نیست ، زیرا هدف استفاده از تیر لانه زنبوری افزایش ممان اینرسی مقطع وتحمل خمش بیشتر به دلیل بار ثقلی کف ها و دیوار های ۲۰ سانتی متری روی آن است.

در سازه زیر به علت غیر پیوسته بودن دیافراگم نیروی بسیار زیادی به صورت فشاری بر روی این تیر وارد می شود و تیر لانه زنبوری در جهت ضعیف خود تحمل کمانش ناشی از این بار را نمی کند و جاری می شود ( در قسمت های دیگر سازه که به صورت تیپ از این تیر استفاده شده است به علت قرار گرفتن تیر در سقف امکان کمانش در جهت محور ضعیف از تیر گرفته شده است.)
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image005.gif[/IMG][IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image007.jpg[/IMG]
شکل شماره ۳- تهران
خر پشته و پلکان

از دیگر موارد انتخاب مقطع نامناسب که از طرف طراح مورد استفاده قرار می گیرد استفاده از نبشی در مهار بند ها می باشد در گذشته محاسبات طوری انجام می شد که فقط مقدار کشش را برای مهاربند در نظر می گرفتند ومهار بند دیگر را به دلیل وارد آمدن کمانش در محاسبات به حساب نمی آوردند از این رو به دلیل عدم در نظر گرفتن کمانش مقطع پروفیل بسیار کوچک در می آمد همانطوری که در شکل زیر مشاهده می شود کمانش مهار بند باعث تخریب دیوار خارجی این ساختمان شده است

[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image009.jpg[/IMG]
شکل شماره ۴ – زلزله بم
در بعضی از سازه ها از یک مقطع I برای مهار بندی استفاده شده است که خروج از مرکزیت مهار بند باعث اعمال نیروی اضافی در ستون می شود.
۵-۲- محل نا مناسب عناصر سخت کننده :
از دیگراشتباهاتی که طراحان انجام می دهند قرار دادن مهار بند ها در محل های نا مناسب می باشد به شکل زیر توجه کنید :
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image010.gif[/IMG][IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image011.gif[/IMG]مهار بندها :
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image013.gif[/IMG]
شکل شماره ۵
در بسیاری از طراحی ها دیده می شود که عناصر سخت کننده در گوشه های ساختمان قرار می گیرد و تصو می کنند که پیچش بیشری را تحمل می کنند در صورتی که چنین نیست محل قرار گیری مهار بند ها در شکل بالا به دلایل زیر مورد تایید نمی باشد:
۱- اسکلت ساختمان معمولا در زمستان یا تابستان ساخته می شود از این رو وقتی که تغییرات درجه حرارتی به توجه به تغییر فصل بوجود می آید سازه می خواهد منبسط یا منقبض شود که قرار دادن مهار بند ها به صورت بالا از تغییرات حرارتی اسکلت جلوگیری و تنش اضافی بر سازه اعمال می کند.
۲- در ستون های گوشه سطح بار گیر ستون کاهش پیدا کرده و در نتیجه در هنگام زلزله وقتی که ستون به کشش می افتد احتمال وقوع up lift زیاد می شود به این مثال توجه کنید : اگر بار ثقلی ستون میانی ۴۰۰ تن و ستون گوشه ۱۰۰ تن باشد و نیروی زلزله ۱۲۰ تن بر بادبند سازه وارد شود در ستون کناری نیروی up lift معادل ۲۰ تن وارد می شود و ستون میانی هیچ نیروی up lift به آن وارد نمی شود . بار حاصل از زلزله در ستون کناری برابر t ۱۶۵= (۱۰۰+۱۲۰)×۷۵/۰ و ستون میانی برابر t ۳۹۰= (۴۰۰+۱۲۰)×۷۵/۰ که برای ۴۰۰ تن ثقلی محاسبه می گردد پس در صورت قرار گرفتن مهار بند در گوشه سازه احتیاج به مقاطع بزرگتری داریم.
۳- برای جلو گیری از نیروی ۲۰ تنی up liftستون کناری احتیاج به پی بزرگتری دارد تا این پی بتواند این نیروی کششی را در هنگام زلزله تحمل کند ، اما در بارگذاری در حالت سرویس مقدار ظرفیت مورد نیاز پی برابر ۱۰۰ تن می باشد که مقاومت پی طراحی شده بیشتر از حد مورد نیاز است پس پی این ستون در اثر بارگذاری نشست کمتری نسبت به بقیه پی های ستون ها پیدا کرده و نشست نا متقارن در سازه بوجود می آید.
۴- افزایش سختی در دو گوشه سازه به علت دو مهاربند متعامد بالا می رود و با توجه به بند ۲-۱-۴ آیین نامه ۲۸۰۰ می بایست ۳۰ درصد بار زلزله در جهت عمود بر آن نیز محاسبه شود که باعث می شود سطح مقطع پروفیل بالا برود.
محل مناسب قرار دادن مهار بند ها در آکس بیرونی سازه (افزایش مقاومت پیچشی) و در دهانه های بزرگ میانی می باشد.
قرار دادن مهار بندها در دهانه بزرگتر به چند دلیل صورت می گیرد .
۱- H.V=F.d
V
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image014.gif[/IMG] [IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image015.gif[/IMG] [IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image016.gif[/IMG]
F F
H
D
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image017.gif[/IMG]افزایش D با عث کاهش نیروی F می شود
۲- مقدار ( تغییر مکان سازه) کاهش می یابد.
۳- اثر نیروی اضافیP_ Δ در سازه کاهش می یابد.

۵-۳- عدم رعایت طول مناسب ورق های اتصال :
در بررسی تصاویر بسیاری از ساختمان های تخریب شده بم یکی از علل تخریب ساختمان ها عدم محاسبه ابعاد ورق اتصال و عدم رعایت طول جوش مناسب می باشد (شکل شماره ۶)
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image019.jpg[/IMG]
شکل شماره ۶ – زلزله بم- طول ورق اتصال کم

۵-۴- عدم طرح و قرار دادن wall post
عدم طرح و قرار دادن wall post برای سازه ها و سوله ها (شکل شماره ۷) باعث بروز مشکلاتی در سازه ها گردیده است.
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image021.jpg[/IMG]
شکل شماره ۷- زلزله بم

۵-۵-طراحی نامناسب اتصالات با نبشی :
پس از زلزله بم مشاهده شد بسیاری از اتصالات با نبشی های با پروفیل بسیار کوچک انجام شده است که در زلزله با باز شده نبشی در جهت ضعیف خود باعث تخریب سازه شده است.

۵-۶- ابعاد نامناسب صفحه ستون ها :
در بررسی علل خرابی ساختمان ها در بم مشاهده می گردد که برخی از ساختمان ها با ابعاد صفحه ستون ها بسیار کوچک ساخته شده و اتصالات با صفحه ستون از لحاظ ممان اینرسی لازم ، طول جوش و توزیع و انتقال وزن اسکلت به سازه دچار مشکل شده است.
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image023.jpg[/IMG]
شکل شماره ۸

۵-۷- قرار ندادن سخت کننده در اتصلات تیر به ستون:
در زلزله مشاهده شده که جان ستون تحت فشار دچار لهیدگی شده است.

۵-۸ – انتخاب صحیح نوع سقف:
دیافراگم های سازه ها باید بر اساس پیوست شماره ۶ آیین نامه ۲۸۰۰ با توجه به میزان صلبیت و انعطاف پذیری خود انتخاب شوند باز شو های بیش از اندازه ، فاصله زیاد مهار بند ها یا عنصر مقاوم از یکدیگر و ... نیاز به کنترل خیز دیافراگم را دارد که در صورت استفاده باید کنترل شوند.

۶- اجرای نادرست سازه :
اجرای نادرست سازه ها در بسیاری از موارد باعث وارد شدن آسیب به ساختمانها در حین بروز زلزله گردیده است.

۶-۱- استفاده از مصالح نامناسب و سنگین :
معمولا طراحی سازه بر منبای وزن بلوک های سفالی ( آجرهای مجوف) با ۸۵۰ کیلوگرم بر متر مکعب طراحی شده و در اجرا آجر فشاری با وزن ۱۸۵۰ کیلوگرم بر متر مکعب اجرا می شود ( شکل شماره ۳) در این سازه فقط در کنسول ها از بلوک استفاده شده است.
۶-۲- انتخاب نادرست مقطع معادل مهاربند ها:
۱- استفاده از مقطع I تک به جای دو پروفیل UNP
۲- استفاده از پروفیل UNP تک که از لبه به ورق اتصال جوش شده است : لبه دو بال این پروفیل ضخامت کمی دارد(شکل شماره ۹ سمت چپ) از این رو با توجه به جوشکاری نامناسب و بعد جوش کم احتیاج به استفاده از ورق اتصال با طول زیاد برای مهار بند ها می باشد در غیر این صورت مهاربند در کشش به خوبی کار نکرده و کنده می شود ، قرار دادن پروفیل به صورت فوق باعث افزایش ظرفیت فشار مهار بند می شود اما باید توجه کرد که وقتی این پروفیل به صورت تک استفاده می شود احتمال کمانش در راستای محور ضعیف آن افزوده می شود.
پیشنهاد می شود برای اتصال مطمئن درکشش بحرانی از دیتیل سمت راست که طول جوش را به خوبی می توان تامین کرد استفاده شود و برای تحمل فشار از دیتیل سمت چپ که ممان اینرسی بالاتر و در نتیجه کمانش کمتری دارداستفاده شود.
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image025.jpg[/IMG]
شکل شماره ۹
نمونه از انتخاب مقطع نامناسب را در بم مشاهده می کنید که با حذف تیر نعل درگاهی و استفاده از میلگرد و یا نبشی ضعیف باعث تخریب سازه شده است
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image027.jpg[/IMG]
شکل شماره ۱۰ – زلزله بم – حذف تیر و استفاده از نبشی
۶-۳- حذف ستون های کناری سازه و رها کردن آن بر روی دیوار باربر:
این مورد متاسفانه در بم بسیار زیاد رخ داده است و همه این گونه ساختمان ها که با چنین روشی ساخته شده اند دچار تخریب شده اند ( شکل شماره ۱۱ و ۱۲ )
اجرای چنین سیستم ترکیبی اصلا مجاز نمی باشد

[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image029.jpg[/IMG] [IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image031.jpg[/IMG]
شکل شماره ۱۱ تهران شکل شماره ۱۲- بم قرار دادن تیر ها روی دیوار
۶-۴- کشیدن اسکلت ساختمان با تیفور :
در اجرای سازه ها پس از نصب ستون ، به علت تاب داشتن ستون و یا نصب اولیه نامناسب ، ستون ها نا شاغول قرار می گیرند از این رو ستون ها را برای شاغول کردن با تیفور کشیده و شاغول کرده و جوش می دهند این کشش باعث بوجود آمدن نیروی زیادی در تیرها و ستون ها شده که برای آن طراحی نشده است از این رو حتی مهندس هایی که برای مقاوم سازی این سازه ها As Built تهیه می کنند تا مقاومت سازه را آنالیز کنند از این نیروی نهفته اطلاع نداشته و ممکن است مقاوم سازی این سازه ها با مشکل روبه رو گردد.

۶-۵- عدم جوشکاری صحیح :
در بم و دیگر نقاط کشورمان کیفیت جوش بسیار پایین بوده و ناظران و مجریان کار نیز بدون هیچ کنترل جوش و تست جوش اجازه پایان کار را صادر می کنند
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image033.jpg[/IMG]
شکل شماره ۱۳- زلزله بم – جوشکاری نامناسب
شکل بالا کاملا حاکی از جوشکاری ضعیف است مهار بند در کشش و فشاری زیادی قرار نگرفته است و مشخص است که تیر آهن که برای مهار بند استفاده شده است باری را تحمل نکرده از این رو کاملا سالم مانده است .
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image035.jpg[/IMG]
شکل شماره۱۴- تهران – جوشکاری نامناسب
بیش از ۵۰ در صد خرابی سازه های با اسکلت فلزی از ضعف جوشکاری آنها بوده است که می بایست ناظر مقیم با تست های غیر مخرب از کیفیت جوش اطمینان حاصل کنند
از این رو انتظار می رود که شهرداری و سازمان نظام مهندسی ایران با وضع قوانینی ناظرین و مجریان را ملزم به کنترل کیفیت جوش کنند.

۶-۶ – فاصله زیاد تسمه ها و لقمه ها :
در شکل زیر فاصله زیاد تسمه های اتصال پروفیل دوبل IPE به خوبی دیده می شود.
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image037.jpg[/IMG]
شکل شماره ۱۵- زلزله بم – جوشکاری نامناسب و فاصله تسمه های زیاد

۶-۷- اجرای نادرست اتصال تیر به تیر:
[IMG]file:///C:/Users/user/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image039.jpg[/IMG]
شکل شماره ۱۶- تهران – جوشکاری نامناسب
در شکل ۱۶ کنسولی دیده می شود که با اتصال تقریبا مفصلی طراحی و اجرا شده است علاوه بر این موضوع این کنسول تیر را به پیچش انداخته که پروفیل به کار رفته قابلیت تحمل چنین پیچشی را ندارد.

- مراجع:
منبع اصلی: بررسی ضعف در اجرای ساختمان های فلزی در شهرستان بم، محمدرضا عابدینی علاء ، مهندس محمد جلال بد ،
۱۳۸۵، کنفرانس بین المللی مقاوم سازی ، دانشگاه صنعتی شریف
۱- آیین نامه ۲۸۰۰ ویرایش سوم
۲- بم و زمین لرزه اش می آموزد
۳- آشنایی با فرآیند جوشکاری و بازرسی جوش در ساختمان ویرایش سوم ۱۳۸۴
۴- برخی از تصاویر از مهندس علی رضا زراعتی – از پرسنل سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان کرمان
۱- W.J.Hall and N.M.Newmark, " Seismic design criteria for pipeline and facilites"
,J.tech. councils ASCE ۱۰۴, ۹۱-۱۰۷ (۱۹۸۹)
۲- Kennedy, R. P. Kincaid, R. H. "FAULT CROSSING DESIGN FOR BURIED GAS
AND OIL PIPELINES." American Society of Mechanical Engineers, Pressure
Vessels and Piping Division (Publication) PVP, v ۹۸-۴, ۱۹۸۵, p ۳-۱۰
۳- Nyman, Kenneth.J. "SOIL RESPONSE AGAINST OBLIQUE MOTION OF PIPES."
Journal of Transportation Engineering, v ۱۱۰, n ۲, Mar, ۱۹۸۴, p ۱۹۰-۲۰۲
۴- Luis E. Vallejo and Mahiru ShettimaFault, "movement and its impact on ground
deformations and engineering structures". Engineering Geology, vol ۴۳, September
۵- Leon Ru - Liang Wang and Yaw-Huei Yeh, "A Refined Seismic Analysis and design
of buried pipeline for fault movement', Earthquake engineering and structural
dynamics, vol. ۱۳, ۷۵-۹۶(۱۹۸۵)
۶- Barbas, S.T.; Fernandez, M.; Mohitpour, M.; Wang, A.T. eds. "PipelineTechnology"
Proceedings of the International Offshore Mechanics and Arctic Engineering
Symposium, v ۵, n pt B, Pipeline Technology, ۱۹۹۲, ۶۱۵p
۷- Hall, W.J. O'Rourke, T.D. "Seismic behavior and vulnerability of pipelines"
Proc ۳ US Conf Lifeline Earthquake, ۱۹۹۱, p ۷۶۱-۷۷۳
۸- Hart, James D. Lee, Chih-Hung; Kelson, Keith I. "A unique pipeline fault crossing
design for a highly focused fault". Proceedings of the Biennial International
Pipeline Conference .۲۰۰۴.
۹- Maison, ; Lee, David; Parker, Judith "Mitigating pipeline fault crossings" . J.Water
Supply, v ۱۸, n ۳, ۲۰۰۰, p ۱۴۷-۱۵۶
۱۰- Chiou, Y.-J. (Natl Cheng Kung Univ); Chi, S.-Y. Chang, H.-Y. "Study on buried
pipeline response to fault movement". Journal of Pressure Vessel Technology,
Transactions of the ASME, v ۱۱۶, n ۱, Feb, ۱۹۹۴, p ۳۶-۴۱